نگهداری پتوس

پتوس با نام علمی Epipremnum aureum از آسانترین گیاهان آپارتمانی است و نگهداری درست آن به چند اصل بستگی دارد: نور روشن و غیرمستقیم، آبیاری فقط وقتی که چند سانتیمتر بالای خاک خشک شده باشد، خاک سبک با زهکشی خوب، دمای ۱۸ تا ۲۹ درجه سانتیگراد و دوری از آفتاب مستقیم تابستان و گرمای شوفاژ و بخاری. شایعترین علت خراب شدن پتوس در خانه آبیاری زیاد است، نه کمآبی. این گیاه در نور کم هم زنده میماند، اما کند رشد میکند و رگههای برگش کمرنگ میشوند. همه بخشهای پتوس بلورهای نامحلول اگزالات کلسیم دارند و جویدن آن در گربه، سگ و کودک باعث سوزش و تورم دهان میشود، پس آن را دور از دسترس بگذارید.
پتوس چه گیاهی است
پتوس گیاهی رونده و همیشهسبز از تیره گلشیپوریان (Araceae) و بومی جزیره موئورئا در پلینزی فرانسه است. نام پتوس از طبقهبندی قدیمی آن در سرده Pothos مانده و در منابع قدیمی با نام Scindapsus aureus هم آمده است. در طبیعت، ساقه با ریشههای هوایی تا حدود ۲۰ متر از تنه درختان بالا میرود و برگها تا حدود یک متر بزرگ میشوند، اما در گلدان قلبیشکل و معمولاً کوچکتر از ۲۰ سانتیمتر میمانند. پتوس در کشت خانگی تقریباً هیچوقت گل نمیدهد، چون نقصی ژنتیکی در ساخت هورمون جیبرلین دارد، پس نبود گل نشانه بیماری نیست.
فیلودندرون قلبی (Philodendron hederaceum) اغلب با پتوس اشتباه گرفته میشود. برگ آن نازکتر و نرمتر است و برگ تازهاش از درون غلافی بیرون میآید که بعداً خشک میشود. برگ پتوس ضخیمتر و مومیتر است و دمبرگش شیار مشخصی دارد. گیاهی هم که با نام پتوس ساتنی فروخته میشود، در اصل Scindapsus pictus و از سرده دیگری است.
خلاصه شرایط نگهداری پتوس
این اعداد محدودههای معمولاند و شرایط هر خانه آنها را کمی جابهجا میکند.
| عامل | محدوده مناسب | نکته برای آپارتمان |
|---|---|---|
| نور | روشن و غیرمستقیم؛ نور کم را تحمل میکند | دور از آفتاب مستقیم ظهر و بعدازظهر |
| آبیاری | وقتی ۲ تا ۵ سانتیمتر بالای خاک خشک شد | تابستان معمولاً هر ۷ تا ۱۰ روز؛ زمستان با فاصله بیشتر |
| دما | ۱۸ تا ۲۹ درجه سانتیگراد؛ کمتر از ۱۰ درجه آسیبزاست | دور از شوفاژ، بخاری و باد مستقیم کولر |
| رطوبت هوا | ۴۰ تا ۶۰ درصد مطلوب؛ رطوبت کمتر را تحمل میکند | در زمستان دستگاه بخور کمک میکند |
| خاک | سبک و متخلخل، با pH حدود ۶ تا ۶٫۵ | خاک باغچه بهتنهایی مناسب نیست |
| کود | کود مایع متعادل با نصف غلظت، هر ۴ تا ۶ هفته در بهار و تابستان | در زمستان کود ندهید |
| تعویض گلدان | هر ۱ تا ۲ سال، در بهار | گلدان جدید فقط کمی بزرگتر |
| سمیت | سمی برای گربه، سگ و انسان در صورت جویدن | دور از دسترس کودکان و حیوانات |
نور مناسب پتوس
پتوس در نور روشن و غیرمستقیم بهترین رشد را دارد، یعنی جایی که آسمان را ببیند اما آفتاب ظهر و بعدازظهر تابستان مستقیم به آن نتابد. در ایران، پنجره جنوبی بیشترین نور را دارد، پنجره غربی آفتاب داغ بعدازظهر، پنجره شرقی آفتاب ملایم صبح و پنجره شمالی تقریباً هیچ آفتاب مستقیمی ندارد. جای مناسب معمولاً یک تا دو متر دورتر از پنجره شرقی یا غربی، یا پشت پرده توری پنجره جنوبی است.
تحمل نور کم با رشد خوب فرق دارد. در گوشه کمنور، فاصله بین گرههای ساقه زیاد میشود، ساقهها کمبرگ میشوند و برگهای جدید انواع ابلق سبزتر درمیآیند. در خانه کمنور، لامپ مخصوص رشد گیاه کمبود را جبران میکند. در طرف مقابل، آفتاب شدید مستقیم لکههای بیرنگ یا قهوهای خشک روی برگهای رو به پنجره ایجاد میکند. هر یکی دو هفته گلدان را کمی بچرخانید تا گیاه یکنواخت رشد کند.
آبیاری پتوس
بیشتر پتوسهایی که در خانه از بین میروند، قربانی آبیاری زیاد و پوسیدگی ریشه میشوند. ریشه پتوس به اکسیژن نیاز دارد و در خاک همیشه خیس میپوسد. پس آبیاری را بر اساس رطوبت خاک انجام دهید، نه روز مشخصی از هفته:
- رطوبت خاک را بسنجید. انگشت یا چوب باریکی را ۲ تا ۵ سانتیمتر در خاک فرو کنید. اگر خشک بود، وقت آبیاری است. در گلدان بزرگ، حدود یکسوم عمق خاک را معیار بگیرید.
- کامل آبیاری کنید. آب را آرام روی تمام سطح خاک بریزید تا از سوراخ زیر گلدان بیرون بیاید. آبیاری کم و پشتسرهم ریشههای پایینی را خشک نگه میدارد.
- آب اضافه را خالی کنید. حدود نیم ساعت بعد، آب زیرگلدانی را دور بریزید.
- از آب همدمای اتاق استفاده کنید. آب خیلی سرد در زمستان برای ریشه گیاه گرمسیری مناسب نیست.
برگهای پتوس تشنه کمی آویزان میشوند و چند ساعت بعد از آبیاری سرحال میشوند، اما پژمردگیهای مکرر نوک برگ را قهوهای میکند. اگر برگها با وجود خاک خیس پژمردهاند، مشکل از ریشه است و آب بیشتر وضعیت را بدتر میکند. در آپارتمانی که شوفاژ یا گرمایش از کف دارد، خاک در زمستان هم ممکن است زود خشک شود.
آب لولهکشی سنگین و پتوس
در بسیاری از شهرهای ایران آب لولهکشی املاح زیادی، بهویژه کلسیم و منیزیم، دارد. پتوس آب سخت را نسبتاً خوب تحمل میکند، اما املاح به مرور در خاک جمع میشوند. نشانه آن لایه سفید روی خاک و دیواره گلدان و بعد، قهوهای شدن نوک برگهاست. این کارها مشکل را کم میکنند:
- هر ۳ تا ۴ ماه یک بار گلدان را در سینک بگذارید و چند دقیقه آب را آرام از خاک عبور دهید تا املاح از سوراخ زهکشی شسته شوند.
- اگر لایه سفید ضخیم شده، یکی دو سانتیمتر از خاک رویی را با خاک تازه عوض کنید.
- نگه داشتن آب در ظرف دربازی به مدت یک شبانهروز بخشی از کلر آزاد را از بین میبرد، اما املاح را کم نمیکند.
- اگر آب شهر خیلی سنگین است، گاهی از آب دستگاه تصفیه خانگی یا آب مقطر استفاده کنید.
بیشتر بخوانید: گیاهان آپارتمانی را هر چند وقت یکبار آبیاری کنیم
دما، رطوبت و گرمای زمستان
پتوس گیاهی گرمسیری است و در دمای ۱۸ تا ۲۹ درجه سانتیگراد بهترین رشد را دارد. رشد آن زیر حدود ۱۵ درجه کند میشود و ماندن طولانی در ۱۰ درجه یا کمتر، مثلاً کنار پنجره تکجداره در شبهای زمستان، به برگها آسیب میزند.
با این حال، مشکل رایج زمستان در آپارتمانهای ایران معمولاً گرمای خشک است. شوفاژ، بخاری و گرمایش از کف رطوبت نسبی هوا را پایین میآورند. پتوس رطوبت ۴۰ تا ۶۰ درصد را ترجیح میدهد و رطوبت کمتر را هم تحمل میکند، اما در هوای خیلی خشک نوک برگهایش قهوهای میشود و کنه تارتن فعالتر میشود.
- گلدان را دستکم یک متر دور از شوفاژ، بخاری و دریچههای گرمایشی بگذارید.
- در تابستان، گیاه را در مسیر مستقیم باد کولر گازی یا کولر آبی نگذارید.
- کنار هم گذاشتن چند گیاه رطوبت اطرافشان را کمی بالا نگه میدارد.
- دستگاه بخور سرد مؤثرترین راه است و یک رطوبتسنج ساده رطوبت واقعی خانه را نشان میدهد.
- غبارپاشی روی برگها اثر کوتاهی دارد و خیس ماندن طولانی برگ احتمال لکههای قارچی و باکتریایی را بیشتر میکند.
خاک و گلدان مناسب پتوس
ریشه پتوس در خاک سبک و متخلخلی سالم میماند که آب اضافه را زود عبور دهد. خاک باغچه بهتنهایی فشرده میشود و هوا را به ریشه نمیرساند. یک ترکیب رایج، دو قسمت خاک گلدانی عمومی یا مخلوط کوکوپیت و خاک برگ پوسیده با یک قسمت پرلیت است. اسیدیته مناسب کمی اسیدی، یعنی pH حدود ۶ تا ۶٫۵ است و آبیاری طولانی با آب سخت آن را بهتدریج بالا میبرد، پس خاک را هر یکی دو سال تازه کنید.
گلدان حتماً باید سوراخ زهکشی داشته باشد. اگر گلدان تزئینی بیسوراخ دارید، پتوس را در گلدان پلاستیکی سوراخدار بکارید، آن را داخل گلدان تزئینی بگذارید و آب جمعشده را بعد از آبیاری خالی کنید. لایه سنگریزه ته گلدان جایگزین سوراخ زهکشی نیست و آب را در پایین خاک نگه میدارد.
تعویض گلدان پتوس
پتوس جوان معمولاً سالی یک بار و گیاه بزرگتر هر دو سال یک بار، در بهار، گلدان بزرگتر لازم دارد. بیرون زدن ریشه از سوراخ گلدان و خشک شدن خاک در یکی دو روز نشانه نیاز به تعویض است.
- یک روز قبل، گیاه را آبیاری کنید تا خاک یکپارچه بماند.
- گلدان جدید را فقط ۲ تا ۵ سانتیمتر پهنتر انتخاب کنید. گلدان خیلی بزرگ دیر خشک میشود و خطر پوسیدگی ریشه را بالا میبرد.
- گیاه را بیرون بیاورید، ریشههای پیچخورده را کمی باز کنید و ریشههای سیاه و له را با قیچی تمیز ببرید.
- گیاه را در همان عمق قبلی بکارید، اطرافش را بدون فشار زیاد با خاک پر کنید و کامل آبیاری کنید. تا چند هفته کود ندهید.
کوددهی به پتوس
پتوس از نظر تغذیه پرتوقع نیست. در بهار و تابستان، یک کود مایع متعادل گیاهان آپارتمانی با نسبت برابر نیتروژن، فسفر و پتاسیم، مثل ۲۰-۲۰-۲۰، را با نصف غلظت توصیهشده روی بستهبندی و هر ۴ تا ۶ هفته یک بار بدهید. در پاییز فاصله را بیشتر کنید و در زمستان کوددهی را قطع کنید، مگر اینکه گیاه زیر نور لامپ همچنان رشد کند.
- کود را روی خاک مرطوب بدهید، چون کود روی خاک خشک ممکن است ریشه را بسوزاند.
- به گیاهی که تازه گلدانش عوض شده یا ریشهاش پوسیده، کود ندهید.
- کود زیاد، مثل آب سخت، املاح خاک را بالا میبرد و نوک برگ را قهوهای میکند؛ در شهرهای آبسنگین کممصرفی اهمیت بیشتری دارد.
هرس و پرپشت کردن پتوس
پتوس هرسنشده ساقههای بلندی میسازد که انتهایشان پربرگ است و بخش نزدیک گلدان خالی میماند. هرس در بهار و تابستان ظاهر گیاه را مرتب میکند و رشد شاخههای جانبی را تحریک میکند.
- با قیچی تمیز، ساقه را حدود نیم تا یک سانتیمتر بالای یک گره ببرید. گره برآمدگی کوچکی روی ساقه است که برگ و ریشه هوایی از آن بیرون میآیند و رشد تازه از کنار آن شروع میشود.
- برای پرپشت شدن، قلمههای ریشهدار را در همان گلدان کنار گیاه اصلی بکارید.
- شیره گیاه پوست بعضی افراد را تحریک میکند؛ اگر پوست حساسی دارید، دستکش بپوشید و بعد از کار دستها را بشویید.
برای برگهای بزرگتر، ساقه را به ستون خزه یا قیم پوشیده از کوکوپیت ببندید و آن را مرطوب نگه دارید. وقتی ریشههای هوایی به تکیهگاه بچسبند و ساقه رو به بالا برود، برگهای تازه معمولاً بهتدریج بزرگتر میشوند.
تکثیر پتوس با قلمه
هر قلمه پتوس باید دستکم یک گره داشته باشد، چون ریشه و ساقه جدید از گره رشد میکنند. برگی که بدون گره جدا شده، شاید در آب ریشه بدهد، اما گیاه تازهای از آن درنمیآید. مراحل تکثیر در آب:
- در بهار یا تابستان، قطعهای ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتری با ۲ تا ۴ برگ و دستکم یک گره از ساقه سالم ببرید.
- برگ پایینترین گره را جدا کنید و قلمه را در آب همدمای اتاق بگذارید، طوری که گره زیر آب و برگها بیرون باشند.
- ظرف را در نور روشن غیرمستقیم و دمای حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه نگه دارید و آب را هر ۴ تا ۷ روز عوض کنید.
- ریشهها معمولاً در ۱ تا ۳ هفته ظاهر میشوند و در زمستان دیرتر. وقتی به ۳ تا ۵ سانتیمتر رسیدند، قلمه را در خاک سبک بکارید و یکی دو هفته خاک را کمی مرطوبتر از معمول نگه دارید.
قلمه را میتوان مستقیم در مخلوط مرطوب کوکوپیت و پرلیت هم کاشت؛ گره باید زیر خاک باشد و خاک در هفتههای اول مرطوب بماند، اما خیس نباشد.
بیشتر بخوانید: تکثیر گیاهان آپارتمانی
انواع رایج پتوس
بیشتر پتوسهای گلفروشیها رقمهای همان گونه Epipremnum aureum هستند و نیاز اصلیشان یکسان است. تفاوت آنها بیشتر در رنگ برگ و سرعت رشد است:
| رقم | ظاهر برگ | نکته نگهداری |
|---|---|---|
| گلدن (Golden) | سبز با رگهها و لکههای زرد طلایی | رایجترین و مقاومترین نوع؛ در نور کم رگههای زرد کم میشود |
| جید (Jade) | سبز تیره و یکدست | نور کم را بهتر از انواع ابلق تحمل میکند |
| مربل کوئین (Marble Queen) | سفید و کرم فراوان با خطها و لکههای سبز | رشد کندتر؛ نور روشن غیرمستقیم لازم دارد |
| اِنجوی (N'Joy) | برگ کوچکتر با لکههای سفید درشت و مرزدار | رشد کند و فرم جمعوجور |
| پرلز اند جید (Pearls and Jade) | لکهها و خالهای سفید، خاکستری و سبز، بیشتر در حاشیه برگ | رشد کند؛ به نور روشن نیاز دارد |
| نئون (Neon) | سبز لیمویی روشن و یکدست | در نور کم، رنگ روشن آن کدرتر میشود |
| منجولا (Manjula) | برگ پهن و موجدار با لکههای سفید، کرم و سبز | رشد کند؛ نور روشن لازم دارد |
بخشهای سفید و کرم برگ کلروفیل کمی دارند، پس هرچه برگ سفیدتر باشد، گیاه کندتر رشد میکند، نور بیشتری لازم دارد و در آفتاب مستقیم زودتر میسوزد.
تشخیص مشکلات رایج پتوس
بیشتر مشکلات پتوس از شرایط نگهداری میآیند و با دیدن برگها و بررسی خاک میتوان علت را حدس زد:
| نشانه | علتهای محتمل | چه باید کرد |
|---|---|---|
| زرد شدن چند برگ با خاک همیشه خیس | آبیاری زیاد، زهکشی ضعیف، گلدان خیلی بزرگ | فاصله آبیاری را بیشتر کنید و ریشه را بررسی کنید |
| زرد شدن گاهبهگاه یک برگ قدیمی پایینی | پیری طبیعی برگ | جای نگرانی نیست |
| پژمردگی با خاک خشک | کمآبی | کامل آبیاری کنید |
| پژمردگی با خاک خیس، بوی بد و ساقه نرم در پایه | پوسیدگی ریشه | ریشههای له را ببرید، در خاک تازه بکارید و از ساقههای سالم قلمه بگیرید |
| نوک و حاشیه قهوهای و خشک | هوای خشک، آبیاری نامنظم، املاح یا کود زیاد | رطوبت را بالا ببرید، خاک را بشویید و کود را کم کنید |
| لکههای قهوهای یا سیاه آبکی با هاله زرد | بیماری باکتریایی یا قارچی | برگهای آلوده را جدا کنید و روی برگ آب نپاشید |
| لکههای بیرنگ یا سوخته در سمت پنجره | آفتاب مستقیم | گیاه را عقبتر یا پشت پرده توری ببرید |
| از بین رفتن رگهها و فاصله زیاد بین برگها | نور کم | جای روشنتر و هرس ساقههای بلند |
| لایه سفید روی خاک و لبه گلدان | املاح آب سخت یا کود | شستوشو و تعویض خاک رویی |
آفات پتوس
گیاه تازهخریده را یکی دو هفته جدا از بقیه نگه دارید و زیر برگها و محل اتصال برگ به ساقه را مرتب نگاه کنید. آفات رایج پتوس اینها هستند:
- شپشک آردآلود: تودههای سفید پنبهمانند در محل اتصال برگ به ساقه. تعداد کم را با گوشپاککن آغشته به الکل پاک کنید و در آلودگی بیشتر، صابون حشرهکش یا روغن چریش را طبق دستور بستهبندی به کار ببرید.
- کنه تارتن: نقطههای ریز زرد روی برگ و تارهای نازک، بهویژه در هوای خشک زمستان. برگها را با آب ولرم بشویید و رطوبت را بالا ببرید.
- پشه قارچ: پشههای ریز سیاه دور خاک که نشانه خیس ماندن طولانی خاکاند. بگذارید سطح خاک بین دو آبیاری خشک شود.
بیشتر بخوانید: رایجترین آفات گیاهان آپارتمانی
سمی بودن پتوس برای حیوانات خانگی و کودکان
همه بخشهای پتوس بلورهای سوزنی و نامحلول اگزالات کلسیم دارند. وقتی حیوان یا کودک برگ یا ساقه را میجود، این بلورها در بافت دهان فرو میروند و سوزش و التهاب ایجاد میکنند. انجمن آمریکایی پیشگیری از آزار حیوانات (ASPCA) پتوس را برای گربه و سگ سمی میداند. علائم معمولاً کمی بعد از جویدن ظاهر میشوند: ریزش شدید بزاق، سوزش دهان و کشیدن پنجه روی دهان، تورم لب و زبان و گلو، استفراغ و مشکل در بلعیدن.
علائم در بیشتر موارد به دهان و گلو محدود میماند، اما تورم شدید میتواند راه تنفس را تنگ کند. اگر گربه یا سگ پتوس را جوید، با دامپزشک مشورت کنید و اگر تورم، مشکل در تنفس یا بلع، یا استفراغ مکرر دارد، او را فوراً نزد دامپزشک ببرید. خودسرانه دارو ندهید و بدون نظر دامپزشک حیوان را وادار به استفراغ نکنید. اگر کودک برگ را جوید، دهانش را با آب بشویید و با پزشک مشورت کنید. شیره گیاه هم ممکن است پوست یا چشم را تحریک کند که در این صورت باید محل را با آب فراوان شست.
پتوس را دور از دسترس کودک و حیوان بگذارید. در گلدان آویز، ساقهها را کوتاه نگه دارید تا گربه به آنها نرسد و برگهای افتاده را جمع کنید. اگر گربهتان گیاه میجود، گیاه عنکبوتی (Chlorophytum comosum) و سرخس بوستون (Nephrolepis exaltata) که ASPCA آنها را برای گربه غیرسمی میداند، انتخاب کمخطرتری هستند.
سوالات متداول
پتوس را هر چند وقت یکبار باید آب داد؟
عدد ثابتی وجود ندارد. در بیشتر خانهها، پتوس در بهار و تابستان حدود هر ۷ تا ۱۰ روز و در پاییز و زمستان با فاصله بیشتر آب لازم دارد. معیار درست، خشک شدن ۲ تا ۵ سانتیمتر بالای خاک است.
آیا پتوس در اتاق بدون پنجره زنده میماند؟
فقط در صورتی که روزانه چند ساعت نور مصنوعی کافی، مثل نور لامپ رشد گیاه، بگیرد. در نور کم، گیاه کند رشد میکند و خاک دیرتر خشک میشود، پس آبیاری را هم کمتر کنید.
آیا میتوان پتوس را همیشه در آب نگه داشت؟
بله. پتوس مدت طولانی در آب رشد میکند، به شرط اینکه آب هر یکی دو هفته عوض شود و در فصل رشد، ماهی یک بار مقدار بسیار کمی کود مایع به آن اضافه شود، چون آب بهتنهایی مواد غذایی کافی ندارد.
آیا پتوس هوای خانه را تصفیه میکند؟
آزمایشهای ناسا در سال ۱۹۸۹ نشان داد پتوس در محفظههای کوچک و دربسته بخشی از فرمالدهید و بنزن را جذب میکند. اما بررسیای در سال ۲۰۱۹ که دادههای سه دهه پژوهش را تحلیل کرد، نشان داد در خانه واقعی تهویه معمولی بسیار سریعتر از گیاهان آلایندهها را کم میکند و برای اثری هماندازه، ۱۰ تا ۱۰۰۰ گیاه در هر متر مربع لازم است. پس پتوس جایگزین تهویه نیست.
چطور پتوس را پرپشت کنیم؟
ساقههای بلند را در بهار هرس کنید و قلمههای ریشهدار را کنار گیاه اصلی در همان گلدان بکارید. نور کافی هم لازم است، چون در نور کم گیاه با هر مقدار هرس باز کمبرگ میماند.
جمعبندی
نگهداری پتوس بر چند اصل ساده استوار است: نور روشن و غیرمستقیم، آبیاری کامل پس از خشک شدن ۲ تا ۵ سانتیمتر بالای خاک، خاک سبک در گلدان سوراخدار، دمای ۱۸ تا ۲۹ درجه و کود کمغلظت در بهار و تابستان. در آپارتمانهای ایران، دور نگه داشتن گیاه از گرمای خشک شوفاژ و بخاری و شستوشوی دورهای خاک در برابر املاح آب سخت اهمیت بیشتری دارد. زرد شدن برگها بیشتر نشانه آبیاری زیاد است و کمرنگ شدن رگهها نشانه نور کم. پتوس به دلیل بلورهای اگزالات کلسیم برای گربه، سگ و کودکان سمی است، پس آن را دور از دسترس بگذارید و در صورت جویده شدن، با دامپزشک یا پزشک مشورت کنید.


