رایجترین آفات گیاهان آپارتمانی

رایجترین آفات گیاهان آپارتمانی هفت گروهاند: کنه تارتن، شپشک آردآلود، شپشکهای نرمتن و سپردار، شته، سفیدبالک، تریپس و پشه قارچ. بیشتر این آفات با مکیدن شیره گیاه زندگی میکنند و نشانههای مشترکی دارند: نقطههای ریز روشن روی برگ، چسبناک شدن برگها، زردی و بدشکل شدن رشد تازه. در آپارتمانهای ایران، هوای خشک ناشی از گرمایش زمستانی شرایط را برای کنه تارتن مساعد میکند و آبیاری بیش از حد، پشه قارچ را به گلدان میکشاند. اگر آلودگی زود دیده شود، در بیشتر موارد جدا کردن گیاه، شستوشو، هرس بخشهای آلوده و در صورت نیاز صابون حشرهکش یا روغن باغبانی طبق دستور برچسب کافی است.
چرا گیاهان داخل خانه آفت میگیرند
در طبیعت، باران، باد و دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها و زنبورهای پارازیتوئید جمعیت آفات را محدود نگه میدارند. در آپارتمان این عوامل تقریباً وجود ندارند و دمای نسبتاً ثابت خانه به آفات اجازه میدهد در تمام سال تولیدمثل کنند. برای نمونه، کنه تارتن در دمای حدود ۲۴ درجه سانتیگراد در حدود دو هفته از تخم به مرحله بالغ میرسد و در دمای بالاتر این زمان کوتاهتر میشود.
آفات معمولاً از این راهها به خانه میرسند:
- گیاه تازه خریداریشده، که رایجترین راه ورود آفت است.
- دستهگل و گلهای شاخهبریده.
- گیاهانی که تابستان را در بالکن گذراندهاند و در پاییز به داخل برگردانده میشوند.
- خاک باغچه، خاک استفادهشده و گلدانهای شستهنشده.
- پنجرههای بدون توری در بهار و تابستان.
گیاهی که نور کافی نمیگیرد، کمآب یا پرآب شده یا کنار شوفاژ خشک میشود، آسیبپذیرتر است. کوددهی بیش از حد نیتروژن هم رشد نرم و آبداری ایجاد میکند که شتهها آن را ترجیح میدهند.
آفات رایج گیاهان آپارتمانی در یک نگاه
اندازههای جدول زیر تقریبیاند و بین گونهها تفاوت دارند. برای دیدن آفات ریز، یک ذرهبین ساده ۱۰ برابر کمک زیادی میکند.
| آفت | نمونههای رایج (نام علمی) | ظاهر و اندازه | محل معمول | نشانه اصلی |
|---|---|---|---|---|
| کنه تارتن دولکهای | Tetranychus urticae | کمتر از نیم میلیمتر، نقطههای متحرک زرد، سبز یا قرمز | زیر برگ | نقطههای ریز روشن روی برگ و تار نازک |
| شپشک آردآلود | Planococcus citri و Pseudococcus longispinus | چند میلیمتر، بیضی، پوشیده از موم سفید | محل اتصال برگ به ساقه، لای غلافها | تودههای سفید پنبهای و عسلک |
| شپشک نرمتن | Coccus hesperidum | برجستگی بیحرکت قهوهای یا زرد | رگبرگ اصلی زیر برگ و ساقه | برجستگی چسبیده و عسلک فراوان |
| شپشک سپردار | خانواده Diaspididae | پوشش سخت و کوچک، گرد یا کشیده | ساقه و دو سطح برگ | لکههای زرد روی برگ، بدون عسلک |
| شته | Myzus persicae و Aphis gossypii | کمتر از ۳ میلیمتر، گلابیشکل، سبز، سیاه یا زرد | سرشاخههای تازه، غنچه، زیر برگ جوان | برگهای تازه پیچخورده و عسلک |
| سفیدبالک | Trialeurodes vaporariorum و Bemisia tabaci | کمتر از ۲ میلیمتر، بالهای سفید پودری | زیر برگ | بلند شدن حشرات سفید با تکان دادن گیاه |
| تریپس | Frankliniella occidentalis و Echinothrips americanus | باریک و کشیده، حدود ۱ تا ۲ میلیمتر | سطح و زیر برگ، گل | رگههای نقرهای و نقطههای ریز سیاه |
| پشه قارچ | جنس Bradysia | پشه سیاه ریز تا حدود ۳ میلیمتر؛ لارو سفید با سر سیاه | سطح خاک و اطراف گلدان | پشههایی که از روی خاک بلند میشوند |
معرفی آفات رایج و راه کنترل هر کدام
۱. کنه تارتن
کنه تارتن حشره نیست و از خویشاوندان عنکبوتهاست. با چشم غیرمسلح بهسختی دیده میشود و با مکیدن محتوای سلولهای برگ، نقطههای ریز زرد یا سفیدی ایجاد میکند که بهتدریج به هم میپیوندند و برگ را کدر یا برنزی میکنند. در آلودگی شدید، تارهای نازکی میان برگ و ساقه دیده میشود. کنه تارتن هوای گرم و خشک را ترجیح میدهد و به همین دلیل در زمستان و روی گیاهان نزدیک شوفاژ و بخاری بیشتر دیده میشود. شفلرا، نخلهای زینتی، عشقه، کروتون و آلوکازیا از میزبانهای رایج آناند.
برای تشخیص، برگ مشکوک را روی کاغذ سفید تکان دهید. اگر نقطههای ریزی روی کاغذ حرکت کردند، احتمالاً کنه است. برای کنترل، گیاه را جدا کنید و برگها را، بهویژه از زیر، چند بار با فاصله چند روز زیر دوش ملایم آب ولرم بشویید. صابون حشرهکش یا روغن باغبانی طبق برچسب هم مؤثر است، به شرطی که زیر برگها کامل خیس شود. بالا بردن رطوبت رشد جمعیت را کند میکند، اما بهتنهایی کافی نیست.
۲. شپشک آردآلود
شپشکهای آردآلود حشرات بیضیشکل و کندیاند که بدنشان با لایهای از موم سفید پوشیده شده و از دور شبیه تکههای پنبه دیده میشوند. معمولاً در جاهای پنهان جمع میشوند: محل اتصال برگ به ساقه، شیار رگبرگ زیر برگ، لای غلاف برگها و میان خارهای کاکتوس. با مکیدن شیره، گیاه را ضعیف میکنند و ماده چسبناکی به نام عسلک دفع میکنند که بستر رشد قارچ سیاهی به نام کپک دودهای میشود. ساکولنتها، کاکتوسها، هویا، فیکوس و ارکیده از میزبانهای رایج آناند.
در بسیاری از گونهها، تخمها درون تودههای پنبهای پنهان میمانند و آلودگی بعد از یک بار پاک کردن برمیگردد. در آلودگی کم، حشرات را با گوشپاککن آغشته به الکل طبی یکییکی بردارید و این کار را هر چند روز تکرار کنید. الکل را اول روی یک برگ امتحان کنید، چون برخی گیاهان به آن حساساند.
۳. شپشکهای نرمتن و سپردار
این حشرات در مرحله بالغ معمولاً بیحرکتاند و به شکل برجستگیهای کوچک قهوهای، زرد یا خاکستری روی ساقه و برگ، بهویژه در امتداد رگبرگ اصلی زیر برگ، میچسبند. به همین دلیل اغلب با بخشی از بافت گیاه اشتباه گرفته میشوند. اگر برجستگی با ناخن جدا شود، شپشک است. شپشکهای نرمتن عسلک فراوان تولید میکنند و چسبناک شدن برگها اغلب اولین نشانه آنهاست. شپشکهای سپردار پوشش سختتری دارند و عسلک تولید نمیکنند، اما روی برگ لکههای زرد ایجاد میکنند. در داخل خانه، شپشکهای نرمتن رایجترند و فیکوس، شفلرا، نخلها، مرکبات گلدانی و ارکیده را بیشتر آلوده میکنند.
مؤثرترین روش در خانه، جدا کردن دستی شپشکها با پارچه مرطوب، گوشپاککن الکلی یا مسواک نرم است. حشرات بالغ زیر پوشش خود محافظت میشوند و مواد تماسی بیشتر روی پورههای تازه و متحرک اثر دارند، پس پاکسازی باید چند هفته ادامه پیدا کند.
۴. شته
شتهها حشرات گلابیشکل و نرمی به رنگ سبز، زرد، سیاه یا صورتیاند که بهصورت دستهجمعی روی سرشاخههای تازه، غنچهها و زیر برگهای جوان جمع میشوند. شیرهخواری آنها باعث پیچخوردگی برگهای تازه و ریزش غنچه میشود و عسلک هم دفع میکنند. مادههای شته در شرایط مساعد بدون جفتگیری و بهصورت زندهزا تولیدمثل میکنند و جمعیت در مدت کوتاهی چند برابر میشود.
در آپارتمان، شته بیشتر در بهار و تابستان از پنجره یا همراه گیاهان بالکن وارد میشود و گل ختمی چینی و گلهای فصلی را بیشتر آلوده میکند. شته از آسانترین آفات برای کنترل است: شستن سرشاخهها با جریان آب، پاک کردن کلنیهای کوچک با پارچه مرطوب و در صورت نیاز، صابون حشرهکش طبق برچسب.
۵. سفیدبالک
سفیدبالک حشره ریزی با بالهای سفید پودری است. نشانه آشنای آن این است که با تکان دادن گیاه، ابر کوچکی از حشرات سفید به هوا بلند میشود و دوباره روی برگ مینشیند. بالغها و پورههای بیحرکت و بیضیشکل آن زیر برگ زندگی میکنند، شیره میمکند، عسلک دفع میکنند و باعث زردی برگ میشوند. گل ختمی چینی، بنتقنسول و شمعدانی از میزبانهای رایجاند.
کارت چسبنده زرد برای شکار بالغها و پایش جمعیت مفید است. پورهها را با شستوشوی زیر برگ و صابون حشرهکش یا روغن باغبانی طبق برچسب کنترل کنید و برگهای بهشدت آلوده را بچینید. چون مراحل مختلف زندگی سفیدبالک همزمان روی گیاه هست، درمان باید چند نوبت تکرار شود.
۶. تریپس
تریپسها حشرات بسیار باریک و کشیدهایاند که با تکان خوردن برگ بهسرعت جابهجا میشوند. آنها سطح برگ را میخراشند و محتوای سلولها را میمکند و رگهها و لکههای نقرهای یا برنزی روی برگ به جا میگذارند. همراه این لکهها، نقطههای ریز سیاه و براقی دیده میشود که فضولات تریپس است و ترکیب این دو نشانه، مطمئنترین سرنخ تشخیص آن است. مونسترا، فیلودندرون، آنتوریوم، فیکوس و گیاهان گلدار از میزبانهای شناختهشدهاند.
تریپس از آفات سمج گیاهان خانگی است. بسیاری از گونهها، مانند تریپس غربی گل، برای شفیره شدن به خاک میروند، در حالی که Echinothrips americanus روی خود گیاه شفیره میشود. کنترل آن معمولاً چند هفته پیگیری لازم دارد: جدا کردن گیاه، شستوشوی کامل برگها، کارت چسبنده آبی یا زرد و صابون حشرهکش یا روغن باغبانی در چند نوبت پیاپی طبق برچسب.
۷. پشه قارچ
پشههای قارچ (خانواده Sciaridae، بهویژه جنس Bradysia) پشههای سیاه و بسیار ریزیاند که اطراف گلدان پرواز میکنند. بالغها از گیاه تغذیه نمیکنند و بیشتر مزاحماند. آسیب را لاروها میزنند: کرمهای سفید و نیمهشفافی با سر سیاه که در لایه بالایی خاک مرطوب از قارچها و مواد آلی تغذیه میکنند و در جمعیت زیاد به ریشههای مویین، بهویژه در قلمهها و نشاها، آسیب میرسانند. در دمای معمول خانه، چرخه زندگی این حشره در حدود سه تا چهار هفته کامل میشود. عامل اصلی جذب آن، خاکی است که همیشه مرطوب میماند، بهویژه خاکهای سرشار از پیت و مواد آلی.
برای دیدن لاروها، چند برش نازک سیبزمینی خام را روی خاک بگذارید و بعد از سه تا چهار روز زیر آنها را نگاه کنید. مهمترین راه کنترل، اصلاح آبیاری است: اجازه دهید لایه بالایی خاک بین دو آبیاری خشک شود، آب زیرگلدانی را خالی کنید و در صورت امکان از آبیاری از پایین استفاده کنید. کارت چسبنده زرد کنار گلدان بالغها را شکار میکند و از تخمگذاری دوباره میکاهد.
بیشتر بخوانید: آبیاری گیاهان آپارتمانی و فاصله مناسب بین دو آبیاری
۸. آفات کمتر رایج: شپشک آردآلود ریشه و کنههای ریز
شپشک آردآلود ریشه (جنس Rhizoecus) در خاک و روی ریشه زندگی میکند و معمولاً تا زمان تعویض گلدان دیده نمیشود. گیاه آلوده با وجود آبیاری درست ضعیف و پژمرده به نظر میرسد و هنگام بیرون آوردن آن، لکههای سفید مومی روی ریشه و دیواره داخلی گلدان دیده میشود. کاکتوسها و ساکولنتها بیشتر آلوده میشوند.
کنههای ریز مانند کنه سیکلامن (Phytonemus pallidus) و کنه پهن (Polyphagotarsonemus latus) حتی با ذرهبین هم بهسختی دیده میشوند. نشانه آنها بدشکلی، فشردگی و برنزی شدن برگها و غنچههای تازه است. بنفشه آفریقایی و سیکلامن از میزبانهای شناختهشده کنه سیکلامناند. تشخیص قطعی این آفات اغلب به کارشناس گیاهپزشکی نیاز دارد.
موجوداتی که اغلب با آفت اشتباه گرفته میشوند
هر موجود یا لکه سفیدی در گلدان نشانه آفت نیست:
- پادمانها (Collembola): موجودات ریز سفید یا خاکستری که روی خاک خیس یا آب زیرگلدانی میجهند. از مواد در حال پوسیدن تغذیه میکنند و به گیاه آسیب نمیزنند، اما جمعیت زیادشان نشانه آبیاری بیش از حد است.
- کنههای خاک: نقطههای ریز روشن یا قهوهای که روی خاک راه میروند و نمیجهند. این کنهها تجزیهکنندهاند.
- پوسته سفید روی خاک و لبه گلدان: در شهرهایی که آب لولهکشی سخت است، املاح آب به شکل لایه سفید و گچی روی خاک و دیواره گلدان سفالی جمع میشود. این لایه حرکت نمیکند و آفت نیست، اما تجمع زیاد املاح در درازمدت به ریشه آسیب میزند.
- کپک سفید روی سطح خاک: رشد نازک و پنبهای قارچهای تجزیهکننده روی خاکی که مدام مرطوب است. معمولاً آسیب مستقیم نمیزند و با کم کردن آبیاری و بهتر شدن جریان هوا از بین میرود.
از روی نشانهها، آفت را تشخیص دهید
جدول زیر برای تشخیص اولیه است. بسیاری از نشانهها علتهای غیرآفتی هم دارند و پیش از درمان باید خود آفت را دید.
| نشانه | آفت محتمل | راه اطمینان |
|---|---|---|
| نقطههای ریز زرد یا سفید روی برگ، برگ کدر و خاکگرفته | کنه تارتن | تکان دادن برگ روی کاغذ سفید و دیدن تار نازک زیر برگ |
| رگههای نقرهای همراه نقطههای سیاه براق | تریپس | کارت چسبنده آبی و دیدن حشرات باریک با ذرهبین |
| برگها یا سطح زیر گلدان چسبناک است | شته، شپشک آردآلود، شپشک نرمتن یا سفیدبالک | بررسی سرشاخهها، زیر برگ و امتداد رگبرگ اصلی |
| لایه سیاه دودهمانند روی برگ | کپک دودهای روی عسلک یک آفت شیرهخوار | پیدا کردن آفتی که عسلک تولید میکند |
| تودههای سفید پنبهای در محل اتصال برگها | شپشک آردآلود | کنار زدن توده با گوشپاککن و دیدن حشره زیر آن |
| برجستگیهای بیحرکت قهوهای روی ساقه و رگبرگ | شپشک نرمتن یا سپردار | جدا شدن برجستگی با ناخن |
| بلند شدن حشرات سفید با تکان دادن گیاه | سفیدبالک | دیدن پورههای بیضیشکل زیر برگ |
| سرشاخههای تازه پیچخورده با حشرات دستهجمعی | شته | دیدن کلنی و پوستههای سفید پوستاندازی |
| پشههای سیاه ریز اطراف خاک | پشه قارچ | کارت چسبنده زرد و برش سیبزمینی روی خاک |
| رشد تازه بدشکل و فشرده بدون حشره قابل دیدن | کنه سیکلامن یا کنه پهن | بررسی با ذرهبین قوی یا کمک کارشناس |
| ضعف و پژمردگی با وجود آبیاری درست | شپشک آردآلود ریشه یا پوسیدگی ریشه | بیرون آوردن گیاه از گلدان و بررسی ریشه |
بیشتر بخوانید: علت زرد شدن برگ گیاهان و راه تشخیص آن
مراحل کنترل آفات گیاهان آپارتمانی بدون سم
روشهای فیزیکی و مواد کمخطر در بیشتر آلودگیهای خانگی کافیاند. این مراحل را به ترتیب انجام دهید:
- گیاه را جدا کنید. گیاه آلوده را از گیاهان دیگر دور کنید و گیاهان مجاور را هم بازرسی کنید.
- آلودگی را دقیق بررسی کنید. زیر برگها، محل اتصال برگ به ساقه، سرشاخهها و سطح خاک را در نور کافی و با ذرهبین نگاه کنید.
- بخشهای بهشدت آلوده را هرس کنید. آنها را با قیچی تمیز جدا کنید و در کیسه بسته دور بیندازید، نه در کمپوست.
- گیاه را بشویید. سطح خاک را با کیسه نایلونی بپوشانید و برگها را زیر دوش ملایم آب ولرم، از رو و زیر، بشویید.
- آفات باقیمانده را دستی حذف کنید. برای شپشکها از گوشپاککن الکلی و برای حشرات پرنده از کارت چسبنده استفاده کنید.
- در صورت نیاز، از صابون حشرهکش یا روغن باغبانی استفاده کنید. هر دو تماسیاند، یعنی فقط روی آفتی اثر دارند که مستقیم خیس شود و اثر ماندگار ندارند. مقدار و روش مصرف را فقط از برچسب همان فرآورده بگیرید.
- درمان را تکرار کنید. تخمها به بیشتر این روشها مقاوماند و نسل تازه چند روز بعد ظاهر میشود. بازرسی و درمان را معمولاً چند هفته و با فاصلهای که برچسب توصیه میکند، ادامه دهید.
- شرایط نگهداری را اصلاح کنید. گیاه را از شوفاژ و بخاری دور کنید، آبیاری را با نیاز گیاه تنظیم کنید و نور کافی به آن برسانید.
- قرنطینه را زود تمام نکنید. گیاه را تا چند هفته بعد از دیده شدن آخرین آفت جدا نگه دارید.
نکتههای ایمنی در استفاده از صابون، روغن و سموم
- مایع ظرفشویی جای صابون حشرهکش را نمیگیرد و ممکن است چربیزدا یا عطری داشته باشد که به برگ آسیب بزند.
- هر مادهای را اول روی چند برگ امتحان کنید و یکی دو روز صبر کنید.
- در آفتاب مستقیم، هوای گرم یا روی گیاه تشنه اسپری نکنید.
- برخی گیاهان به صابون و روغن حساساند، از جمله سرخسها و ساکولنتهایی که پوشش پودری روی برگ دارند.
- سموم شیمیایی در فضای بسته خانه و کنار کودکان و حیوانات خانگی خطرناکاند. اگر آلودگی با روشهای بالا کنترل نشد، پیش از هر اقدام شیمیایی با کارشناس گیاهپزشکی مشورت کنید.
چه زمانی بهتر است گیاه را کنار بگذارید
گاهی نجات دادن گیاه آلوده ارزش خطر آن را برای گیاهان دیگر ندارد. اگر آفت کل گیاه را فرا گرفته، اگر آلودگی بعد از چند هفته درمان منظم برمیگردد، یا اگر گیاه به کنههای ریز یا شپشک آردآلود ریشه آلوده است، دور انداختن آن معمولاً عاقلانهتر است. در گیاهانی که با قلمه تکثیر میشوند، میتوانید یک قلمه سالم را پس از بازرسی و شستوشو ریشهدار کنید. برای گیاهان باارزش، پیش از تصمیم از کارشناس گیاهپزشکی کمک بگیرید.
پیشگیری از آفات گیاهان آپارتمانی
- پیش از خرید، زیر برگها و سطح خاک را نگاه کنید و گیاه تازه را معمولاً دو تا چهار هفته جدا از گیاهان دیگر نگه دارید و هر هفته بازرسی کنید.
- گیاهانی را که تابستان در بالکن بودهاند، پیش از برگرداندن به داخل در پاییز بازرسی کنید و بشویید.
- برگها را هر چند وقت یکبار با پارچه مرطوب پاک کنید. این کار فرصتی برای بازرسی هم هست.
- در زمستان، گیاهان را از شوفاژ و بخاری دور نگه دارید. کنار هم گذاشتن گیاهان و دستگاه بخور، رطوبت اطراف آنها را کمی بالا میبرد.
- آبیاری را با خشک شدن خاک تنظیم کنید، نه با برنامه ثابت، و آب زیرگلدانی را خالی کنید.
- از خاک گلدان تازه و بستهبندیشده استفاده کنید و گلدانهای استفادهشده را پیش از کاشت بشویید.
- در کوددهی، بهویژه با کودهای پرنیتروژن، زیادهروی نکنید.
- در فصل گرم، پنجرههای نزدیک به گیاهان را توری بزنید.
سوالات متداول
آیا آفات گیاهان آپارتمانی برای انسان یا حیوانات خانگی خطر دارند؟
این آفات از گیاه تغذیه میکنند و بهطور معمول برای انسان و حیوانات خانگی خطری ندارند. پشه قارچ مزاحم است، اما انسان را نمیگزد. خطر اصلی معمولاً از سمومی است که بدون دقت در خانه به کار میروند.
چرا آفات بعد از درمان دوباره برمیگردند؟
بیشتر روشهای خانگی تخمها را از بین نمیبرند و بعضی آفات بخشی از زندگی خود را در خاک میگذرانند. اگر درمان فقط یک بار انجام شود، گیاهان مجاور بررسی نشوند یا شرایط مساعد آفت باقی بماند، آلودگی برمیگردد.
آیا اسپری کردن آب روی برگها آفات را از بین میبرد؟
مهپاشی ساده آفات را نمیکشد و رطوبت را فقط برای مدت کوتاهی بالا میبرد. شستوشو با جریان ملایم آب بخش زیادی از شتهها و کنهها را جدا میکند، اما برای آلودگی جاافتاده کافی نیست.
آیا عوض کردن خاک گلدان آفت را از بین میبرد؟
برای آفاتی که در خاک زندگی میکنند، مانند لارو پشه قارچ و شپشک آردآلود ریشه، تعویض خاک و شستن ریشه کمک زیادی میکند، اما روی آفاتی که روی برگ و ساقه زندگی میکنند اثری ندارد.
گیاهان را هر چند وقت یکبار باید بازرسی کرد؟
در هر نوبت آبیاری. نگاهی کوتاه به زیر چند برگ، سرشاخههای تازه و سطح خاک در هر نوبت آبیاری کافی است تا بیشتر آلودگیها زود کشف شوند.
جمعبندی
کنه تارتن، شپشک آردآلود، شپشکهای نرمتن و سپردار، شته، سفیدبالک، تریپس و پشه قارچ رایجترین آفات گیاهان آپارتمانیاند. بیشتر آنها با گیاه تازه وارد خانه میشوند و در هوای خشک زمستانی یا خاک همیشه خیس سریعتر زیاد میشوند. نقطههای ریز روشن، چسبناکی برگ، رگههای نقرهای و پشههای کوچک روی خاک سرنخهای اصلی تشخیصاند. جدا کردن گیاه، هرس، شستوشو، حذف دستی و در صورت نیاز صابون حشرهکش یا روغن باغبانی طبق برچسب، در بیشتر موارد آلودگی را کنترل میکند، به شرطی که چند هفته پیگیری شود. قرنطینه گیاهان تازه و بازرسی منظم هنگام آبیاری، مؤثرترین راه پیشگیری است.


